MORTSEL – FORT 4

Fort 4
= alias Fort IV

= alias Fort Mortsel
= alias Kazerne Kapitein Wagner

Laatste update: 26 januari 2021


In de tweede helft van de 19de eeuw ging men er vanuit dat “een grote niet in te nemen vesting met de concentratie van troepen rond een stad” bij een conflict de redding van het land kon betekenen.

Te Mortsel werd zo in het kader van het toendertijd “Nationaal Reduit” het Fort 4 opgetrokken.

De grondvorm van de vesting was een trapezium waarvan de kleine basis (naar het zuidoosten gericht) het hoofdfront vormde. Dit hoofdfront werd beschermd door een pijlvormige uitbouw of caponnière. In de bomvrije flanken werden kazematten voorzien voor 14 kanonnen die zouden zorgen voor het flankvuur van de gracht.

Het geheel werd een bakstenen fort met fraai metselwerk en versieringen in natuursteen.

De vrijwel oninneembare vesting zou zowel dienen als concentratiepunt voor de troepen te velde, als opslagplaats, als bevoorradingspunt en als toevluchtsoord bij een eventuele terugtocht.

de werken naar een ontwerp van legerofficier Henri Alexis Brialmont begonnen op 20 april 1860

Gelegen pal in het centrum van de gemeente achter het stadhuis en even ten oosten van Oude God in de hoek gevormd door de straatweg naar Lier en de spoorweg vormde het complex een keerpunt in het hele militaire systeem.
Van de vooruitgeschoven gordel kreeg het samen met de Forten 1 en 8 een sleutelpositie.

De fortenbouw was een reusachtige onderneming, zo moest er 13 miljoen m³ aarde verplaatst worden en zo’n 1 miljoen m3 baksteen gemetseld worden. Er werd ± 35 ha grond onteigend en de meeste omringende huizen werden vanaf deze tijd gebouwd uit hout, daar het verboden was in een straal van 585 mr rondom militaire versterkingen stenen gebouwen op te trekken.

  1. Ingang
  2. Halve caponnière van links
  3. Gebouw van het hoofdfront
  4. Caponnière
  5. Halve caponnière van rechts
  6. Ingang van het binnenfort
  7. Contrescarpe van het binnenfort
  8. Linkergang van de contrescarpe van het binnenfort
  9. Rechtergang van de contrescarpe van het binnenfort
  10. Binnenfort
  11. Lage batterij van links
  12. Lage batterij van rechts
  13. Flankerende batterij van front I-II
  14. Koepel van front I-II
  15. Eerste doorgang schuilplaats van front II-III
  16. Tweede doorgang schuilplaats van front II-III
  17. Koepel van front II-III
  18. Derde doorgang schuilplaats van front II-III
  19. Doorgang schuilplaats van front III-IV
  20. Paviljoen voor officieren
  21. WC
  22. WC
  23. Paviljoen voor de geniewacht

Boven de reduitingang werd het monogram van koning Leopold II aangebracht. Op het reduit is er een gemetseld platform.
In 1909-1911 is er nog een pantserkoepel gebouwd en kort daarop versterkt met ongewapend beton.


fort Mortsel 07b
in 1913
de brug tussen de ingangszuilen en de poort

Over de 5 tot 8 mr brede gracht tussen het hoofdfront en de uitbouw lag een brug. Deze brug was met kruitvaten ondermijnd zodat ze eventueel kon opgeblazen worden indien de vijand de uitbouw zou veroveren.

WOI

Op 6 oktober 1914 kwam Fort IV in de eerste linie te liggen, maar bleek niet bestand tegen de Duitse artillerie. Reeds twee dagen later, tijdens een bombardement, kreeg een batterij opgesteld op het fort een voltreffer. Hierdoor sloegen de Belgische garnizoenen op de vlucht. De Britten namen de verdediging over, maar moesten eveneens de aftocht blazen.


Interbellum

Aangezien uit Wereldoorlog I gebleken was dat de Brialmont-forten niet bestand waren tegen de Duitse overmacht werd het fort in 1924 geschrapt als verdedigingswerk en werd het in WOII niet meer ingezet in de verdediging van Antwerpen. Aan de west- en noordkant zijn toen delen van de gracht gedempt.

gebouw hoofdfront

WOII

De Duitsers gebruikten het Mortselse fort echter wel. Zo zouden er verschillende vliegtuigbommen en Flak-munitie opgeslagen geweest zijn. Ze lieten op het terrein een aantal stenen loodsen optrekken en op de wallen van het fort werden er veldversterkingen gebouwd. Omstreeks het einde van het oorlogsjaar 1943 besloot de bezetter een anti-tankgracht (in de volksmond “Den Dnjepr”genoemd), die de fortgrachten verbond, aan te leggen. Door de dichte bebouwing in Mortsel werd het tracé aldaar zo ver naar het zuiden voorzien, dat het nooit voltooid werd.

de binnenkoer van het “réduit”, de harde kern van de vesting achter metersdikke muren

Na de Bevrijding van Antwerpen, werd Mortsel nog tweemaal getroffen door een V-bom op o.a. het fort. Van slachtoffers werd er evenwel geen melding gemaakt. Het fort werd vanaf dan niet meer aangewend voor verdediging maar omgetoverd tot een opslagplaats voor zware artillerie.
Vanaf september 1947 werd het samen met Fort V ingericht als “Basis Ordonnance Depot”.


circa 1965

In november 1971 wijzigde de benaming van de eenheid in “Depot Mortsel”.


In juli 1979 werd in het fort het 99ste Bataljon Logistiek (99 Bn Log) opgericht. Het oude complex met een hedendaagse eenheid, oud en nieuw harmonieus naast elkaar, in een omgeving die deed terugdenken aan een roemrijk verleden.

Het 99 Bn Log (voorheen Legerdepot voor Materieel en Uitrusting) stond zowel in voor de bevoorrading van de 13 Materieelsteun Compagnies van de Belgische Strijdkrachten in Duitsland als voor de 22 soortgelijke Logistieke eenheden in België.
Het opslaan van de beheerde artikelen gebeurde in 44 loodsen verdeeld over 4 kwartieren met een totale oppervlakte van 46 ha. De meeste artikelen werden gestockeerd in het Fort 4 zelf en de andere meer volumineuze en zwaardere artikelen op 65.000 m² aan opslagplaatsen te Berlaar, Broechem, Vremde, Haasdonk, Mortsel, Westerlo en Destelbergen (al deze stocks werden voor 1996 uiteindelijk gecentraliseerd te Berlaar).
In de drukste periode leverde de keten tot 250 ton materiaal /wekelijks. Er waren toen in het Bataljon 650 mensen te werk gesteld.


Het fort werd in 1984 beschermd als monument.
Op 30 augustus 2000 werd het door de militairen definitief verlaten en overgedragen aan de stad Mortsel.

fort Mortsel 05c
1988, de ingang met boven de boog het wapenschild van Leopold II, foto: VOX

Omdat Fort 4 één van de door het leger langst gebruikte fort was, zijn de gebouwen vrij gaaf bewaard en grotendeels door het leger gerestaureerd.
Het ophaalmechanisme en de kettingwielen van de brug zijn ook nog aanwezig.

Mortsel, anno 2021
Impressies


WAGNER NICOLAS F.M.
° 8 februari 1909 Heinstert – † 26 mei 1940 Hulste

Na een ministriële belissing kreeg het Fort Mortsel na de oorlogsjaren ook de benaming van een gesneuvelde held.
Kapitein Wagner N. was tijdens de 18daagse veldtocht van mei 1940 commandant van de 2de Batterij “4 x C155L M17 Schneider kanonnen” van de 1ste Groep van het 1ste Regiment Legerartillerie (2Bij/I/1LA).
De stellingen van het 1LA konden na de snelle Duitse doorbraak over de Leie ten noorden van Kortrijk niet tijdig opgebroken worden en de 1ste, 2de en 3de batterij werden op 25 mei te Lendelede overrompeld. Kapitein Wagner werd daarbij zwaargewond en zou de volgende dag overlijden. 
Fort IV te Mortsel was het vredesvoet-garnizoen van 1LA.


Bouw:

1860-1864

Adres:

Fortstraat 100,
2640 Mortsel

Militair gebruik (niet limitatieve lijst):

  • Fortificatie
  • 13de Linie (2de Bataljon)
    ( ….1889 ….)
  • 3de Regiment Legerartillerie (3RAA) (tot 1924 Regiment Artillerie)
    (1919 – 1940)
  • Basis Ordonnance Depot (→ Fort III, V, VII en VIII 1947 – 1971)
    later Logistiek Depot Mortsel of Legerdepot voor Materieel en Uitrusting
    (1971 – 1979 → 99 Bn Log)
  • 99ste Bataljon Logistiek (99 Bn Log)
    (→ oprichting 1979 – 2000 → Berlaar)
  • …..

Belangrijkste bronnen:


MVG395.WV044.OV037.VB030.WB001.LIM040.A095.N017.LUI042.H026.LUX022.B041

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s