MORTSEL – FORT 4

= FORT 4 =
= alias FORT IV =

Het Fort 4 te Mortsel werd opgetrokken in het kader van het Nationaal Reduit, naar een ontwerp van legerofficier Henri Alexis Brialmont.
Het is een bakstenen fort met fraai metselwerk en versieringen in natuursteen.

Gelegen even ten oosten van Oude God in de hoek gevormd door de straatweg naar Lier en de spoorweg vormde het een keerpunt in het hele systeem.
Van de vooruitgeschoven gordel had het samen met de Forten 1 en 8 een sleutelpositie.


De vrijwel oninneembare vesting zou dienen als concentratiepunt voor de troepen te velde, als opslagplaats, als bevoorradingspunt en als toevluchtsoord bij een eventuele terugtocht.


De fortenbouw was een reusachtige onderneming, zo moest er 13 miljoen m³ aarde verplaatst worden en zo’n 1 miljoen m3 baksteen gemetseld worden. Er werd ± 35 ha grond onteigend en de meeste omringende huizen werden in deze tijd opgetrokken uit hout, daar het verboden was in een straal van 585 meter rondom militaire versterkingen stenen gebouwen op te trekken.


Boven de reduitingang is het monogram van koning Leopold II aangebracht. Op het reduit staat een gemetseld platform. Het ophaalmechanisme en de kettingwielen van de brug zijn nog aanwezig.
Het bolwerk ligt pal in het centrum van de gemeente achter het stadhuis.
In 1909-1911 is er nog een pantserkoepel gebouwd en kort daarop versterkt met ongewapend beton.


WOI

Op 6 oktober 1914 kwam Fort IV in de eerste linie te liggen, maar bleek niet bestand tegen de Duitse artillerie. Reeds twee dagen later, tijdens een bombardement, kreeg een batterij opgesteld op het fort een voltreffer. Hierdoor sloegen de Belgische garnizoenen op de vlucht. De Britten namen de verdediging over, maar moesten eveneens de aftocht blazen.


WOII

Aangezien uit Wereldoorlog I gebleken was dat de Brialmont-forten niet bestand waren tegen de Duitse overmacht werd het fort in 1924 geschrapt als verdedigingswerk en werd het in WOII niet meer ingezet in de verdediging van Antwerpen.Aan de west- en noordkant zijn toen delen van de gracht gedempt.
De Duitsers gebruikten het Mortselse fort echter wel. Zo zouden er verschillende vliegtuigbommen en Flak-munitie opgeslagen geweest zijn. Ze lieten op het terrein een aantal stenen loodsen optrekken en op de wallen van het fort werden er veldversterkingen gebouwd. Omstreeks het einde van het oorlogsjaar 1943 besloot de bezetter een anti-tankgracht (in de volksmond “Den Dnjepr”genoemd), die de fortgrachten verbond, aan te leggen. Door de dichte bebouwing in Mortsel werd het tracé aldaar zo ver naar het zuiden voorzien, dat het nooit voltooid werd.

fort Mortsel 01b
fort Mortsel 04b
de binnenkoer van het “réduit”, de harde kern van de vesting achter metersdikke muren

Na de Bevrijding van Antwerpen, werd Mortsel nog tweemaal getroffen door een V-bom op o.a. Fort IV. Van slachtoffers werd er evenwel geen melding gemaakt. Het fort werd vanaf dan niet meer aangewend voor verdediging maar omgetoverd tot een opslagplaats voor zware artillerie.


Vanaf september 1947 werd het samen met Fort V ingericht als “Basis Ordonnance Depot”.


In november 1971 wijzigde de benaming van de eenheid in “Depot Mortsel”.


In juli 1979 werd in het fort het 99ste Bataljon Logistiek (99 Bn Log) opgericht. Het oude complex met een hedendaagse eenheid, oud en nieuw harmonieus naast elkaar, in een omgeving die deed terugdenken aan een roemrijk verleden.

Het 99 Bn Log (voorheen Legerdepot voor Materieel en Uitrusting) stond zowel in voor de bevoorrading van de 13 Materieelsteun Compagnies van de Belgische Strijdkrachten in Duitsland als voor de 22 soortgelijke Logistieke eenheden in België.
Het opslaan van de beheerde artikelen gebeurde in 44 loodsen verdeeld over 4 kwartieren met een totale oppervlakte van 46 ha. De meeste artikelen werden gestockeerd in het Fort IV zelf en de andere meer volumineuze en zwaardere artikelen op 65.000 m² aan opslagplaatsen te Berlaar, Broechem, Vremde, Haasdonk, Mortsel, Westerlo en Destelbergen (waarvan de stocks voor 1996 ook naar Berlaar verhuisden).
In de drukste periode leverde de keten tot 250 ton materiaal /wekelijks. Er waren toen in het Bataljon 650 mensen te werk gesteld.


Het Fort is sinds 1984 beschermd als monument. Op 30 augustus 2000 werd het door de militairen definitief verlaten en overgedragen aan de stad Mortsel.

fort Mortsel 07b
1913
fort Mortsel 05c
1988, de ingang met boven de boog het wapenschild van Leopold II, foto: VOX

Omdat Fort IV één van de door het leger langst gebruikte fort was, zijn de gebouwen vrij gaaf bewaard en grotendeels door het leger gerestaureerd.


Belangrijkste bronnen:

Bouw:

1860-1864

Adres:

Fortstraat 100, Mortsel


Militair gebruik (niet limitatieve lijst):

  • Fortificatie
  • 3de Regiment Legerartillerie (3RAA) (tot 1924 Regiment Artillerie)
    (1919 – 1940)
  • Basis Ordonnance Depot (→ Fort III, V, VII en VIII 1947 – 1971)
    later Logistiek Depot Mortsel of Legerdepot voor Materieel en Uitrusting
    (1971 – 1979)
    later 99ste Bataljon Logistiek (99 Bn Log) (→ oprichting 1979 – 2000 → Berlaar)
  • …..